สหภาพรถไฟสากล (International Union of Railways: UIC) กำหนดคำจำกัดความของรถไฟความเร็วสูงว่าหมายถึง “ขบวนรถไฟที่วิ่งด้วยความเร็วสูงกว่า 200 กม./ ชม. บนทางรถไฟเดิมที่ปรับปรุงเพื่อการเดินรถไฟความเร็วสูงแล้ว” หรือ “ขบวนรถไฟที่วิ่งเร็วกว่า 250 กม./ ชม. บนเส้นทางพิเศษที่ก่อสร้างขึ้นเพื่อเดินรถไฟความเร็วสูงโดยเฉพาะ”

ญี่ปุ่นเป็นประเทศแรกในโลกที่พัฒนาระบบรถไฟความเร็วสูงขึ้น โดยเปิดการเดินรถ เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2507

resizedimage600416-Untitlezzzzzzzzzzzzzz

พิธีเปิดรถไฟความเร็วสูงสายแรกในโลก เมื่อ 1 ตุลาคม 2507

ปัจจุบัน รถไฟความเร็วสูงเป็นที่นิยมใช้อย่างแพร่หลายในทวีปยุโรป สำหรับประเทศในทวีปเอเซียที่มีรถไฟความเร็วสูงบริการประชาชนแล้ว คือ ญี่ปุ่น เกาหลี ไต้หวัน และจีน 

ประเทศที่ได้ชื่อว่ามีเทคโนโลยีและอุตสาหกรรมการสร้างรถไฟความเร็วสูงเป็นของตนเอง ได้แก่ ญี่ปุ่น ฝรั่งเศส เยอรมัน เกาหลีและจีน 

รถไฟที่ใช้ขน ส่งผู้โดยสารแยกเป็นกลุ่มใหญ่ๆได้ 3 กลุ่ม คือ รถไฟในเมือง (Urban rail) รถไฟระหว่างเมือง (Inter-city rail) และรถไฟความเร็วสูง (High speed rail) รถไฟทั้งสามประเภทนี้ทำหน้าที่ต่างกันและมีวัตถุประสงค์ในการออกแบบต่างกัน

resizedimage600427-Untitledbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbb

 

การออกแบบรถไฟในเมืองมีรูปแบบหลายอย่างเพื่อให้สอดคล้องกับพื้นที่การให้ บริการ และมีวัตถุประสงค์หลักคือขนคนไปกลับระหว่างที่อยู่อาศัยกับที่ทำงานในเมือง รถไฟขนส่งผู้โดยสารในเมืองจึงมีความอ่อนไหวต่อเรื่องเวลาที่ใช้ในการเดินทาง สูงมาก

รถไฟระหว่าง เมืองเป็นรถไฟแบบดั้งเดิมที่มีบริการหลายประเภทวิ่งร่วมทางกันโดยจอดให้ บริการตามชุมชนรายทางต่างกัน เช่น รถด่วนจะจอดเฉพาะชุมชนขนาดใหญ่ รถเร็วจอดเฉพาะชุมชนขนาดใหญ่และชุมชนขนาดรองลงมาเพื่อลดเวลาการเดินทาง ส่วนรถธรรมดาจอดให้บริการทุกชุมชนตามสถานีรายทาง ทางรถไฟนี้จะมีขบวนรถสินค้าเดินร่วมทางด้วยเพื่อเพิ่มการใช้ประโยชน์จากทาง รถไฟที่ลงทุนก่อสร้างขึ้น

รถไฟความเร็ว สูงเป็นรถไฟที่วิ่งบริการระหว่างชุมชนขนาดใหญ่มากตามรายทางซึ่งมีความต้อง การเดินทางที่เร็วกว่าการใช้รถไฟธรรมดา ความต้องการเดินทางนี้อาจสนองตอบได้โดยใช้เครื่องบิน แต่หากจำนวนผู้โดยสารที่เดินทางสูงมาก ก็คุ้มค่าที่จะลงทุนสร้างเป็นรถไฟความเร็วสูงแยกทางวิ่งออกไปจากทางรถไฟ ธรรมดา

โดยทั่วไป จะทำการพัฒนารถไฟธรรมดาขึ้นก่อนเพื่อชี้นำให้เกิดการใช้ที่ดินแบบรวมกลุ่ม เกิดเป็นชุมชนขนาดต่างๆขึ้นตามทางรถไฟ เมื่อชุมชนมีขนาดใหญ่มากและก่อให้เกิดปริมาณการเดินทางสูงจนรถไฟธรรมดาทำ หน้าที่ไม่ได้แล้ว จึงจะสร้างเป็นรถไฟความเร็วสูง ดังตัวอย่างเช่น ไต้หวันซึ่งมีโครงการรถไฟขนาดใหญ่ สร้างรถไฟทางคู่และเดินรถไฟฟ้าทั่วประเทศตั้งแต่ปี 2522 แล้วจึงสร้างรถไฟความเร็วสูงในปี2550

ดัชนีชี้วัด อย่างง่ายๆว่าสมควรสร้างรถไฟความเร็วสูงแล้วหรือยังคือจำนวนประชากรเมือง (Urban population) กล่าวคือ ประเทศที่สร้างรถไฟความเร็วสูงและมีจำนวนผู้โดยสารมากพอที่จะประกอบกิจการ เดินรถไปได้อย่างยั่งยืน มักจะมีสัดส่วนจำนวนประชากรเมืองสูง เช่น ฝรั่งเศสมีประชากรเมือง 76% ญี่ปุ่น 66% เยอรมนี 88% สหราชอาณาจักร 80% สเปญ 77% และจีน 47% เป็นต้น

ประเทศไทยมี จำนวนประชากรเมืองประมาณ 31% สท้อนความเป็นสังคมเกษตรกรรมและการสร้างเมืองแบบที่มีการตั้งถิ่นฐานของ ประชากรแบบกระจัดกระจายซึ่งระบบขนส่งที่ขนส่งครั้งละเป็นจำนวนมาก (Mass transportation) จะทำหน้าที่ได้ไม่ดี การใช้รถตู้โดยสารขนาดเล็กได้รับความนิยมสูงเพราะมีคุณสมบัติที่เหมาะกับ ลักษณะการตั้งถิ่นฐานของประชากรดังกล่าว

การสร้างระบบ ขนส่งรถไฟโดยทั่วไปรวมทั้งการสร้างรถไฟความเร็วสูงในสภาพการตั้งถิ่นฐานของ ประชากรแบบกระจัดกระจาย จึงมีลักษณะเหมือน “ไก่กับไข่” คือสร้างรถไฟขึ้นก่อนเพื่อชี้นำรูปแบบการปฏิรูปการใช้ที่ดิน (Land use reform) ให้มีจำนวนประชากรเมืองสูง วิธีการนี้ผู้ประกอบกิจการเดินรถไฟจะมีปัญหาผู้ใช้บริการน้อยในระยะแรก หรือถ้าจะปฏิรูปการใช้ที่ดินให้เป็นแบบหนาแน่น (High density) เสียก่อนแล้วจึงสร้างรถไฟ วิธีการนี้จะมีค่าก่อสร้างสูงเพราะเป็นการสร้างรถไฟเข้าไปในพื้นที่เมืองแต่ ก็จะมีผู้ใช้บริการสูงตั้งแต่แรกที่เปิดการเดินรถ สิ่งเหล่านี้จึงอยู่ที่ดุลพินิจของผู้ใช้อำนาจตัดสินใจด้วย

 

นคร จันทศร

วศบ. (เครื่องกล) MSc. (Operational Research)

ที่ปรึกษาผู้อำนวยการ สวทช.

อดีตรองผู้ว่าการรถไฟ

กรกฏาคม 2554

 

โครงการจัดตั้งสถาบันพัฒนาเทคโนโลยีระบบขนส่งทางรางแห่งชาติ ภายใต้สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่ง(สวทช.) จัดตั้งขึ้นเพื่อการศึกษาวิจัยและพัฒนาและเผยแพร่ความรู้ด้านระบบขนส่งทาง ราง เพื่อการพัฒนาระบบขนส่งทางรางของประเทศ ไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อแสวงหากำไร หากท่านพบว่ามีข้อมูลใดๆที่ละเมิดทรัพย์สินทางปัญญาปรากฏอยู่ในเว็บไซต์ ของโครงการฯ โปรดแจ้งให้ทราบเพื่อดำเนินการแก้ไขปัญหาดังกล่าวให้เร็วที่สุด

 

Share